පීඩිත ප්රජාවක ප්රතිරෝධයේ සිට කලාපීය බලවේගයක් දක්වා
සයිදි සමාජයේ ඉතිහාසය, හූති ව්යාපාරයේ උපත, සෞදි–ඉරාන බල අරගලය, පලස්තීන ප්රශ්නය සහ යේමනයේ ජනතාවගේ අනාගතය
මැද පෙරදිග දේශපාලනයේ අද ඉතා වැදගත් නමක් බවට “හූතිවරු” පත්ව තිබේ. එහෙත් ඔවුන් කවුදැයි තේරුම් ගැනීමට වර්තමාන රතු මුහුදු ගැටුම දෙස පමණක් බැලීම ප්රමාණවත් නොවේ. හූති ව්යාපාරයේ මූලයන් උතුරු යේමනයේ සයිදි සමාජය, දේශපාලන නොසලකා හැරීම, ආර්ථික පසුබෑම සහ ආගමික-දේශපාලන ගැටුම් තුළ සොයාගත හැකිය.
1990 දශකයේ ආගමික හා සංස්කෘතික පුනර්ජීවන ව්යාපාරයක් ලෙස මතු වූ මෙම බලවේගය 2004 සිට සන්නද්ධ අරගලයකට ඇතුළු විය. 2014 දී සනා අගනුවර අත්පත් කරගැනීමත් සමඟ එය යේමනයේ ප්රධාන දේශපාලන-හමුදා බලවේගයක් බවට පත්විය.
එබැවින් හූතිවරුන් පිළිබඳ ප්රධාන ප්රශ්නය වන්නේ ඔවුන් “හොඳද නරකද?” යන්න නොවේ. වඩා වැදගත් ප්රශ්නය වන්නේ ඔවුන් මතුවූ සමාජ තත්ත්වය කුමක්ද, ඔවුන් බලය ලබාගත් ආකාරය කුමක්ද, අද ඔවුන් නියෝජනය කරන්නේ කුමන දේශපාලන අරමුණුද, සහ එම බල අරගලයේ වියදම ගෙවන්නේ කවුද? යන්නයි.
සයිදි සමාජයේ ඉතිහාසය
හූති ව්යාපාරය තේරුම් ගැනීමට උතුරු යේමනයේ සයිදි ඉතිහාසය අවබෝධ කරගැනීම වැදගත්ය. සයිදි ඉස්ලාම් සම්ප්රදාය යේමනය තුළ ශතවර්ෂ ගණනාවක් පැවති අතර උතුරු ප්රදේශවල දේශපාලන බලය සමඟද සමීපව සම්බන්ධ විය.
1962 විප්ලවයෙන් පසු පැරණි ඉමාමත් පාලනය අවසන් විය. එහෙත් එම වෙනස උතුරු යේමනයේ දුප්පත්කම, ප්රාදේශීය නොසලකා හැරීම සහ මධ්යම රජය සමඟ ඇති ගැටලු අවසන් කළේ නැත.
විශේෂයෙන් Saada වැනි ප්රදේශවල ජනතාවට දේශපාලන හා ආර්ථික වශයෙන් තමන් නොසලකා හැර ඇති බවට හැඟීමක් වර්ධනය විය.
“Believing Youth” සිට හූති ව්යාපාරය දක්වා
1990 දශකයේදී සයිදි ආගමික අනන්යතාව හා අධ්යාපනය ශක්තිමත් කිරීම අරමුණු කරගත් “Believing Youth” ව්යාපාරය වර්ධනය විය.
හුසේන් අල්-හූති එහි වැදගත් නායකයෙකු විය.
මුල් අවධියේදී මෙය අද පවතින ආකාරයේ සන්නද්ධ සංවිධානයක් නොවීය. එහි අවධානය ආගමික අධ්යාපනය, සංස්කෘතික අනන්යතාව සහ සමාජ-දේශපාලන විවේචනය වෙත යොමු විය.
නමුත් ජනාධිපති අලි අබ්දුල්ලා සාලෙහ්ගේ ආණ්ඩුව සමඟ ගැටුම් උත්සන්න වීමත් සමඟ තත්ත්වය වෙනස් විය.
2004: සන්නද්ධ අරගලයේ ආරම්භය
2004 දී යේමන රජය හුසේන් අල්-හූති අත්අඩංගුවට ගැනීමට උත්සාහ කිරීමෙන් පසුව විශාල සන්නද්ධ ගැටුමක් ඇති විය. හුසේන් අල්-හූති එම වසරේදී මරණයට පත් වුවද ව්යාපාරය දිගටම වර්ධනය විය.
2004–2010 කාලය තුළ රජය සහ හූතිවරු අතර යුද්ධ වට කිහිපයක් සිදුවිය.
මෙතැන් සිට හූති ව්යාපාරය ආගමික පුනර්ජීවන ව්යාපාරයකට වඩා විශාල සන්නද්ධ දේශපාලන බලවේගයක් බවට පරිවර්තනය විය.
ඔවුන් පීඩිත ප්රජාවක නියෝජිතයන් ද?
මෙය වඩාත් ප්රවේශමෙන් විමසිය යුතු ප්රශ්නයකි.
හූති ව්යාපාරයේ මුල් වර්ධනයට බලපෑ සැබෑ සමාජ ගැටලු තිබුණි. උතුරු යේමනයේ දුප්පත්කම, සංවර්ධන හිඟය, දේශපාලන නොසලකා හැරීම සහ සයිදි අනන්යතාව සම්බන්ධ ගැටලු එහි පසුබිමේ තිබුණි.
එබැවින් හූති ව්යාපාරයේ උපත පීඩනයට සහ දේශපාලන අසාධාරණත්වයට ප්රතිචාරයක් ලෙස තේරුම්ගත හැකිය.
නමුත් මෙයින් “සියලු සයිදිවරු හූතිවරු” යන්න හෝ “හූතිවරු සියලු පීඩිත යේමන ජනතාව නියෝජනය කරති” යන්න අදහස් නොවේ.
හූතිවරුන්ට විරුද්ධ සයිදිවරුද සිටිති. එසේම යේමනයේ අනෙකුත් ආගමික, ප්රාදේශීය හා දේශපාලන ප්රජාවන් ද තමන්ගේම අයිතිවාසිකම් හා දේශපාලන ඉල්ලීම් ඉදිරිපත් කරති.
2011 අරාබි වසන්තය
2011 අරාබි වසන්තයේදී සාලෙහ් පාලනය බරපතළ අර්බුදයකට පත්විය. ඔහු බලයෙන් ඉවත් වූ නමුත් යේමනයේ දේශපාලන අර්බුදය අවසන් නොවීය.
ඒ වෙනුවට රාජ්ය ආයතන දුර්වල වූ අතර විවිධ සන්නද්ධ හා දේශපාලන බලවේග තම බලය පුළුල් කළහ.
මෙම තත්ත්වයෙන් හූතිවරු ප්රයෝජන ගත්හ.
2014: සනා අගනුවර
2014 සැප්තැම්බර් මාසයේදී හූතිවරු සනා අගනුවරට ඇතුළු වී රටේ බල ව්යුහය වෙනස් කළහ.
2015 වන විට ජනාධිපති අබ්දුල්රබ්බු මන්සූර් හාදිගේ ආණ්ඩුව බිඳ වැටුණු අතර යේමන ගැටුම නව අදියරකට ඇතුළු විය.
සෞදි අරාබිය සහ යේමන යුද්ධය
2015 මාර්තු මාසයේදී සෞදි අරාබිය ප්රමුඛ සන්ධානය හූතිවරුන්ට එරෙහිව හමුදා මැදිහත්වීමක් ආරම්භ කළේය.
එතැන් සිට යේමනයේ අභ්යන්තර අර්බුදය විශාල කලාපීය බල අරගලයක් බවට පත්විය.
එක් පැත්තක සෞදි අරාබිය හා එහි සහායකයන් සිටියදී, අනෙක් පැත්තෙන් හූතිවරු ඉරානය සමඟ වර්ධනය වූ සම්බන්ධතාවයක් මත වැඩි වැඩියෙන් රඳා සිටියහ.
එහෙත් මෙහිදී එක් කරුණක් පැහැදිලිව වෙන්කරගත යුතුය.
හූති ව්යාපාරය ඉරානය විසින් ආරම්භ කළ ව්යාපාරයක් නොවේ.
එය ඉරාන සහයෝගය පුළුල් වීමට පෙරම යේමනය තුළ පැවති ස්වදේශීය ව්යාපාරයකි.
නමුත් පසුකාලීනව ඉරානයෙන් ලැබුණු අවි, මුදල්, තාක්ෂණික හා හමුදා සහය එහි හැකියාවන් වර්ධනය කිරීමට දායක වී ඇති බව වාර්තා වේ. 2026 සැප්තැම්බර් මාසයේ Reuters වාර්තාද හූතිවරුන්ගේ නව රතු මුහුදු මෙහෙයුම් සඳහා ඉරාන සහය පිළිබඳ කරුණු ඉදිරිපත් කරයි. (Reuters)
“ඉරාන රූකඩ” යන විස්තරය ප්රමාණවත්ද?
නැත.
හූතිවරුන්ට ස්වකීය යේමන දේශපාලන ඉතිහාසයක්, සංවිධාන ව්යුහයක් සහ දේශීය අරමුණු ඇත.
එහෙත් ඔවුන් ඉරානය සමඟ සමීප උපායමාර්ගික සම්බන්ධතාවක් පවත්වාගෙන යන බව නොසලකා හැරීමද නිවැරදි නොවේ.
ඒ නිසා හූතිවරුන් ගැන වඩාත් සවිස්තරාත්මක විස්තරයක් වන්නේ:
“ස්වදේශීය යේමන මූලයන් ඇති, ඉරානය සමඟ ශක්තිමත් උපායමාර්ගික සම්බන්ධතාවක් වර්ධනය කරගත් සන්නද්ධ දේශපාලන ව්යාපාරයක්” යන්නයි.
පලස්තීනය සහ රතු මුහුද
2023 ඔක්තෝබර් මාසයෙන් පසුව හූතිවරු පලස්තීන ජනතාවට සහය දැක්වීම තම කලාපීය දේශපාලනයේ ප්රධාන කොටසක් බවට පත් කළහ.
ඔවුන් ඊශ්රායලයට හා ඊශ්රායලයට සම්බන්ධ බව කියන නාවික ගමනාගමනයට එරෙහිව ප්රහාර එල්ල කළහ.
එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස රතු මුහුදේ ජාත්යන්තර නාවික ගමනාගමනයට බලපෑම් ඇති වූ අතර, Bab el-Mandeb සමුද්ර සන්ධිය නැවතත් ලෝක භූ-දේශපාලනයේ ප්රධාන ස්ථානයක් බවට පත්විය. (Reuters)
2026: ගැටුම නැවත උත්සන්න වීම
2026 සැප්තැම්බර් වන විට යේමන තත්ත්වය නැවතත් දැඩි ලෙස උත්සන්න වී තිබේ.
Reuters වාර්තා අනුව හූතිවරු රතු මුහුදේ වෙරළ තීරයේ වැදගත් ප්රදේශ අත්පත් කරගෙන Bab el-Mandeb ආසන්නයේ තම බලය ශක්තිමත් කර ඇත. (Reuters)
එම වර්ධනය සමඟ සෞදි අරාබියට එරෙහි ප්රහාර සහ ප්රතිප්රහාරද වැඩි වී ඇති අතර, නව ගැටුම් හේතුවෙන් යේමනය තුළ විශාල පිරිසක් අභ්යන්තරව අවතැන් වී ඇති බව UNHCR වාර්තා උපුටා දක්වමින් Reuters සඳහන් කරයි. (Reuters)
එහෙත් හූති පාලනය විවේචනයෙන් තොර නොවේ
හූති ව්යාපාරය පීඩිත ජනතාවගේ අත්දැකීම් මත වර්ධනය වූ බව පිළිගැනීමෙන් එහි සියලු ක්රියා සාධාරණ යැයි තීරණය කළ නොහැක.
එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් යාන්ත්රණ මගින් හූති පාලනය යටතේ අත්තනෝමතික රඳවා තබා ගැනීම්, අතුරුදන් කිරීම්, වධහිංසා සහ අදහස් ප්රකාශ කිරීමේ නිදහස සම්බන්ධ බරපතළ චෝදනා වාර්තා කර ඇත.
එමෙන්ම යේමනයේ අනෙකුත් සන්නද්ධ පාර්ශ්වයන්ටද ජාත්යන්තර මානව හිමිකම් හා මානුෂීය නීතිය උල්ලංඝනය කිරීම සම්බන්ධ චෝදනා එල්ල වී තිබේ. එක්සත් ජාතීන්ගේ විමර්ශන වාර්තා පෙන්වා දෙන්නේ ගැටුමේ විවිධ පාර්ශ්ව ජාත්යන්තර නීතිය සහ සිවිල් ජනතාවගේ ජීවිත හා අයිතිවාසිකම් සම්බන්ධයෙන් බරපතළ උල්ලංඝනයන් සිදුකර ඇති බවයි. (United Nations Human Rights Office)
එසේ නම් ඔවුන් “නිදහස් සටන්කාමීන්” ද?
මෙයට සරල පිළිතුරක් නැත.
හූති ව්යාපාරයේ මුල් සමාජ පසුබිම තුළ සැබෑ පීඩනය සහ දේශපාලන අසාධාරණත්වය තිබුණි.
එබැවින් ඔවුන්ගේ ඉතිහාසය තුළ ප්රතිරෝධයේ අංගයක් තිබේ.
නමුත් අද හූති සංවිධානය යනු:
- යේමනයේ බලය සඳහා තරඟ කරන සන්නද්ධ දේශපාලන බලවේගයක්,
- තමන්ගේම දේශපාලන හා හමුදා අරමුණු ඇති සංවිධානයක්,
- ඉරානය සමඟ සමීප උපායමාර්ගික සම්බන්ධතාවක් ඇති කලාපීය බලවේගයක්,
- සහ තම පාලනය යටතේ මානව හිමිකම් උල්ලංඝනයන් සම්බන්ධයෙන් චෝදනා එල්ල වී ඇති සංවිධානයක්
බවද සැලකිල්ලට ගත යුතුය.
එබැවින් ඔවුන් “පීඩිත ජනතාවගේ නිදහස් සටන්කාමීන්” ලෙස පමණක් හඳුන්වාදීමත්, “ඉරානයේ රූකඩ” ලෙස පමණක් හඳුන්වාදීමත් යන දෙකම ඔවුන්ගේ සම්පූර්ණ ඉතිහාසය පැහැදිලි නොකරයි.
අවසානයේ ප්රශ්නය යේමන ජනතාව ගැනයි
හූතිවරුන් පිළිබඳ සාකච්ඡාව බොහෝ විට සෞදි අරාබිය, ඉරානය, ඊශ්රායලය සහ එක්සත් ජනපදය අතර බල අරගලයක් බවට පත්වෙයි.
නමුත් ඒ අතරින් යේමනයේ සාමාන්ය ජනතාව නොපෙනී යා හැකිය.
කම්කරුවන්, ගොවීන්, ධීවරයන්, කුඩා ව්යාපාරිකයන්, තරුණයන්, කාන්තාවන් සහ දරුවන්—ඔවුන්ගේ ජීවිත යුද්ධයේ වියදම ගෙවමින් සිටිති.
ඒ නිසා හූතිවරුන් තේරුම් ගැනීමේදී වැදගත්ම ප්රශ්නය වන්නේ “ඔවුන් කාගේ පැත්තේද?” යන්න පමණක් නොවේ.
ඊටත් වඩා වැදගත් ප්රශ්නය වන්නේ:
“යේමනයේ ජනතාවට තමන්ගේ අනාගතය තීරණය කිරීමට ඇති අයිතිය කාගේ බල දේශපාලනය විසින් සීමා කරන්නේද?”
හූති ව්යාපාරයේ ඉතිහාසය අපට පෙන්වන්නේ එක් වැදගත් සත්යයකි: පීඩනයෙන් උපන් ව්යාපාරයක් බලය ලබාගත් පසු එයද නව බල ව්යුහයක් බවට පත්විය හැකිය.
ඒ නිසා යේමනයේ ජනතාවගේ නිදහස හා ස්වයංනිර්ණ අයිතිය, හූතිවරුන්ට හෝ ඔවුන්ගේ විරුද්ධ පාර්ශ්වයන්ට පමණක් සීමා කළ නොහැක.
යේමනයේ අනාගතය තීරණය කළ යුත්තේ යේමන ජනතාවමය.
කර්තෘ සටහන:
මෙම ලිපියේ අරමුණ හූති ව්යාපාරයට සහාය දැක්වීම හෝ විරුද්ධ වීම නොව, එහි සමාජ හා දේශපාලන මූලයන් සහ වර්තමාන භූ-දේශපාලන භූමිකාව පිළිබඳ සංකීර්ණ චිත්රය ඉදිරිපත් කිරීමයි. හූතිවරුන්ගේ දේශීය සමාජ මූලයන්, ඉරාන සහය, සෞදි මැදිහත්වීම, මානව හිමිකම් චෝදනා සහ පලස්තීන ප්රශ්නය සම්බන්ධ ඔවුන්ගේ ප්රකාශිත ස්ථාවරයන් වෙන වෙනම සලකා බැලීම අවශ්ය වේ.
